Pomnik Tadeusza Boya-Żeleńskiego
Krakowscy Artyści: Pisarze i Poeci
Pomnik w południowo-zachodniej części Plant, między ulicami Podzamcze i Poselską, wzdłuż ulicy Floriana Straszewskiego. Upamiętnia Tadeusza Żeleńskiego „Boya”, lekarza, który zapisał się w historii literatury jako twórca utworów wykonywanych na scenie kabaretu Zielony Balonik. Koncepcję opracował rzeźbiarz Edward Krzak, a postać odlano w brązie w Warszawskich Zakładach Mechanicznych. Odsłonięcie nastąpiło 26 maja 1980 roku, a towarzyszył mu spektakl „Nasz Boy” w Teatrze „Bagatela”.
Historia
Tadeusz Żeleński, znany jako Boy, urodził się w Warszawie w 1874 roku jako syn pisarki Wandy z Grabowskich i kompozytora Władysława Żeleńskiego. W latach 1892-1900 studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim, a po dyplomie z 1901 roku pracował jako pediatra w krakowskim Szpitalu św. Ludwika. Zainicjował tam powstanie organizacji "Kropla mleka", w której był kierownikiem i doradcą lekarskim. Życie towarzyskie toczyło się wokół krakowskich kawiarni, między innymi Jamy Michalika, i krakowskiej bohemy; przyjaźnił się ze Stanisławem Przybyszewskim. Od 1906 roku współtworzył kabaret Zielony Balonik, dla którego pisał teksty satyryczne. Na stypendium w Paryżu zainteresował się literaturą francuską, której kanon przełożył później niemal w całości, między innymi Balzaca i Prousta. Od 1919 roku był recenzentem teatralnym krakowskiego dziennika "Czas", a w Warszawie mieszkał od 1922 roku. Zamordowali go Niemcy we Lwowie, wraz z grupą tamtejszych profesorów, w nocy z 3 na 4 lipca 1941 roku.
Pomnik stoi w południowo-zachodniej części Plant, między ulicami Podzamcze i Poselską, wzdłuż ulicy Floriana Straszewskiego. Powstał z inicjatywy Towarzystwa Krzewienia Kultury Świeckiej, z okazji siedemdziesiątej rocznicy polskiego ruchu laickiego. Koncepcję opracował krakowski rzeźbiarz Edward Krzak, a brązową postać odlały Warszawskie Zakłady Mechaniczne. Całość stoi na granitowym postumencie z niską, eliptyczną podstawą. Odsłonięcie 26 maja 1980 roku uświetnił spektakl "Nasz Boy" w Teatrze Bagatela, a przy tej okazji pamiątkowymi medalami uhonorowano Bagatelę, kawiarnię Jama Michalika i Krakowskie Towarzystwo Świadomego Macierzyństwa. Początkowo pomnik był zwrócony w stronę Muzeum Archeologicznego i stał na pasie zieleni między ciągami pieszymi. Uznano to za błąd urbanistyczny, więc w 1992 roku przesunięto go w obecne miejsce, na główny ciąg pieszy Plant, w pobliże neorenesansowej rezydencji Maurycego Straszewskiego. Symboliczną opiekę nad pomnikiem objęła społeczność Szkoły Podstawowej nr 107 imienia Boya.
Ciekawostka
Żoną Boya była Zofia Pareńska, pierwowzór postaci Zosi z Wesela Stanisława Wyspiańskiego. Sam Żeleński był obecny na uroczystości, która stała się inspiracją dla tego dramatu.