Stara Synagoga
Krakowskie Zabytki
Jedna z najstarszych zachowanych synagog w Polsce i jeden z najcenniejszych zabytków żydowskiej architektury sakralnej w Europie, przy ulicy Szerokiej 24 na Kazimierzu. Do 1939 roku była centralną synagogą krakowskiej gminy żydowskiej, jej głównym ośrodkiem religijnym, kulturalnym, socjalnym i organizacyjnym. Zbudowali ją prawdopodobnie w drugiej połowie XV wieku Żydzi czescy; przyjmuje się, że powstała na przełomie XV i XVI wieku. Po pożarze w 1557 roku odbudował ją florencki architekt Mateo Gucci, nadając jej renesansowy charakter przy zachowaniu dwunawowego planu.
Historia
Stara Synagoga przy ulicy Szerokiej 24 to jedna z najstarszych zachowanych synagog w Polsce, a w skali Europy należy do najcenniejszych zabytków żydowskiej architektury sakralnej. Aż do 1939 roku pełniła rolę głównej synagogi krakowskiej gminy żydowskiej i jej centrum religijnego, kulturalnego, społecznego oraz organizacyjnego.
Za budowniczych uważa się czeskich Żydów, którzy po pogromie praskim z 1389 roku osiedlili się w Krakowie. Sama budowa przypada prawdopodobnie na drugą połowę XV wieku. W literaturze podaje się zwykle daty 1407 i 1492, a dziś przyjmuje się, że synagoga powstała na przełomie XV i XVI wieku. Była to gotycka, dwunawowa hala dla mężczyzn, a ściana wschodnia opierała się o mury obronne miasta. W Europie znano wtedy jeszcze tylko trzy takie dwunawowe synagogi: w Wormacji, Ratyzbonie i Pradze.
W 1557 roku wielki pożar strawił cały budynek. Odbudował go florencki architekt Mateo Gucci. Nadał mu renesansowy charakter, ale zachował dwunawowy plan i odtworzył sklepienie krzyżowo-żebrowe, a mury podniósł do dzisiejszej wysokości i zwieńczył arkadową attyką ze sterczynami. Prace trwały do 1570 roku.
W synagodze przemawiał Tadeusz Kościuszko, wzywając Żydów do walki o wolność ojczyzny. W latach 1904-1925, z przerwami, budynek odnawiano według planów Zygmunta Hendla, dodając neorenesansowe detale. Podczas II wojny światowej hitlerowcy doszczętnie ją zdewastowali: wywieźli zgromadzone przez wieki wyposażenie liturgiczne, zniszczyli sklepienie i bimę, a w sali głównej urządzili magazyny. Po wojnie została ruiną. Odnowiono ją od 1956 roku, a w 1958 przekazano na cele muzealne.
Dziś mieści się tu oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa - Muzeum Judaistyczne, które od 1958 roku gromadzi zabytki związane z historią i kulturą Żydów, przede wszystkim krakowskich. W latach 1970-1972 wybudowano przy synagodze szerokie schody tarasowe, na których co roku odbywa się główny koncert Festiwalu Kultury Żydowskiej.
Ciekawostka
Według legendy zgodę na budowę synagogi dał kazimierskim Żydom król Kazimierz Wielki i przekazał im dwa srebrne miecze, które miały zostać przetopione na świeczniki. Legenda mówi, że Żydzi, chcąc okazać władcy szacunek, powiesili je zamiast tego w przedsionku synagogi.