Bastion III „Kleparz”
Twierdza Kraków
Standardowy fort reditowy z lat 1856-1859 przy ul. Kamiennej 2/4, jedyny zachowany w stanie niemal pierwotnym fort tego typu. Leży na północnym odcinku obrony, dlatego był jednym z najpotężniejszych fortów rdzenia twierdzy. Zewnętrzny nasyp ziemny osłania fosę chronioną dwiema podwójnymi kaponierami typu „kocie uszy”, a wewnątrz wału stoi podkowiasta, dwukondygnacyjna ceglana redita. Fort pełnił podwójną funkcję: chronił główną linię obrony całej twierdzy i jednocześnie stanowił jednostkę autonomiczną.
Historia
Bastion III „Kleparz” to jeden z dwóch murowanych bastionów, którymi w latach 1854-1866 wzmocniono północną część rdzenia Twierdzy Kraków. Rdzeń miał wtedy postać wysokiego wału z szeroką fosą, a w jego załamaniach stawiano obiekty zwane bastionami, choć konstrukcyjnie były to forty reditowe. Numerowano je zgodnie z ruchem wskazówek zegara, od Wisły. Na kierunku północnym i północno-wschodnim murowane były dwa: kleparski III i bliźniaczy mu V „Lubicz”.
Sam Kleparz zbudowano w latach 1856-1859. Leży na newralgicznym północnym odcinku obrony, więc należał do najpotężniejszych fortów rdzenia. Zewnętrzny nasyp ziemny osłaniał fosę, a tę z kolei bronią dwie podwójne kaponiery typu „kocie uszy”. Wewnątrz wału stoi podkowiasta, dwukondygnacyjna redita z cegły, przykryta od góry ziemią, a na wale ustawiano działa. Z tyłu redity ciągnie się długa szyja zakończona rozbudowaną kaponierą tylną, położoną już wewnątrz linii obrony; chroniła fort na wypadek, gdyby nieprzyjaciel wdarł się do obwodu twierdzy. Główną bramę pilnowały dwie basteje. Taki układ wynikał z włączenia fortu w obwód wału: bastion bronił głównej linii obrony i zarazem mógł działać samodzielnie.
W latach sześćdziesiątych XIX wieku fort był niemal nie do zdobycia, lecz szybki rozwój techniki sprawił, że w latach osiemdziesiątych uznano go za przestarzały. W 1884 roku dobudowano poprzecznice ze schronami, a w 1909 koszary. Bastion nie brał udziału w walkach; w czasie II wojny światowej Niemcy więzili tu jeńców radzieckich. Po wojnie przetrwał mimo planów rozbiórki, a jego wyburzeniu zapobiegły starania Karola Estreichera i Janusza Bogdanowskiego. Od 1954 roku zabudowywano jego otoczenie i zniekształcano fosy.
Dziś to jedyny fort tego typu zachowany w stanie niemal pierwotnym. Ma ozdobne obramienia okien i drzwi oraz kamienne portale, a otacza go Park Kleparski.
Ciekawostka
W kleparskim bastionie zachowały się drewniane wrota ze strzelnicami wbudowanymi w furty i bramy, a elewację zdobią rzygacze. Fort przetrwał razem z częścią dawnego wyposażenia.