Fort 38 „Skała”
Twierdza Kraków
Pierwszy fort pancerny w Twierdzy Kraków, nazywany też Śmierdzącą Skałą. Powstał w 1878 roku jako fort półstały, a w latach 1884-1886 przebudowano go na pancerny; stanowił zachodnie czoło twierdzy. Projektantem był Szwajcar gen. Daniel Salis-Soglio, a celem budowy była obrona rubieży między dolinami Rudawy i Wisły. W 1953 roku fort przekazano Uniwersytetowi Jagiellońskiemu, który przeznaczył go na obserwatorium astronomiczne, oddane do użytku w maju 1964 roku z okazji 600-lecia uniwersytetu. Fort stoi przy ulicy Do Obserwatorium, na zboczu wzgórza Sowiniec.
Historia
Fort 38 „Skała” był pierwszym fortem pancernym w Twierdzy Kraków i jej zachodnim czołem. Zaczął w 1878 roku jako fort półstały, a w latach 1884-1886 przebudowano go na pancerny; działa umieszczono w wieży pancernej systemu Grussona. Był głównym obiektem III sektora obronnego i miał zabezpieczać rubież między dolinami Rudawy i Wisły. Od północy wspierał go Fort 39 „Olszanica”, od południa Fort Bielany. Projektantem był Szwajcar, generał Daniel Salis-Soglio. Fort leży na łagodnym, opadającym ku zachodowi zboczu wzgórza Sowiniec, a za nim grzbiet kończy się kilkunastometrowym obrywem skalnym. Nazywano go też Śmierdzącą Skałą.
W pierwszej wojnie światowej nie toczono tu walk. W okresie międzywojennym fort pozostał własnością wojska, a w latach 1921-1926 go remontowano. Rankiem 5 września 1939 roku oddziały pułkownika Wacława Klaczyńskiego obsadziły fort „Skała” i kilka innych. Stawiły krótki, skuteczny opór wojskom niemieckim, a nocą z 5 na 6 września wycofały się z Krakowa razem z resztą wojsk polskich.
Prawdziwie nowe życie fort zaczął w 1953 roku. Prof. Tadeusz Banachiewicz uzyskał go od władz wojskowych dla Uniwersytetu Jagiellońskiego, który urządził tu obserwatorium astronomiczne. Kamień węgielny wmurowano 3 października 1961 roku, a w maju 1964 roku, na jubileusz 600-lecia uczelni, oddano do użytku Obserwatorium Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika. Obok dawnej budowli stanął nowy pawilon z pracowniami i mieszkaniami służbowymi, a sam stary fort przystosowano na pracownie, warsztaty i magazyny. Zbudowano pięć kopuł; w dwóch umieszczono instrumenty firmy Carl Zeiss z Jeny: 35-centymetrowy teleskop Maksutowa (1965) i pięć lat później 50-centymetrowy teleskop Cassegraina. Obserwatorium działa w forcie do dziś.
Ciekawostka
W 1954 roku na forcie uruchomiono radioteleskop. Z czasem obok starszego, powiększonego do siedmiu metrów średnicy, ustawiono nowy, piętnastometrowy.