Fort 49 „Krzesławice”
Twierdza Kraków
Typowy jednowałowy fort artyleryjski, ważny element północno-wschodniego odcinka tzw. III pierścienia austriackich umocnień Twierdzy Kraków. Stoi na osiedlu Na Stoku przy ulicy Architektów, w dzielnicy Wzgórza Krzesławickie. W forcie mieści się Młodzieżowy Dom Kultury Fort 49 „Krzesławice”, a jego otoczenie pełni rolę parku rekreacyjnego z alejkami i ławkami. Pierwsze prace budowlane przypadają na lata 1872-1878, a w latach 1881-1886 przebudowano go na fort artyleryjski. W dniach 18-20 listopada 1914 roku artyleria fortu ostrzeliwała czołówki wojsk rosyjskich w pierwszej fazie tzw. Bitwy o Kraków.
Historia
Fort 49 „Krzesławice” powstawał etapami. Około 1872 roku stanął tu drewniano-ziemny szaniec, w 1878 przebudowano go na fort pośredni, a w latach 1881-1886 na wzgórzu zwanym Łysą Górą wzniesiono fort artyleryjski. Jego armaty kalibru 12 i 15 cm miały bronić traktu proszowickiego i linii kolejowej do Kocmyrzowa. W 1878 roku fort dwukrotnie odwiedzili Jan Matejko i Marian Gorzkowski; Matejko dwa lata wcześniej kupił pobliski majątek w Krzesławicach. W latach 1895-1897 kanonierem służył tu Wincenty Witos.
W listopadzie 1914 roku, w pierwszej fazie bitwy o Kraków, artyleria fortu ostrzeliwała czołówki wojsk rosyjskich zbliżających się do miasta. Podczas niemieckiej okupacji odległy od centrum fort stał się miejscem straceń: od jesieni 1939 do listopada 1941 roku Niemcy rozstrzelali tu 440 osób, więźniów więzienia Montelupich i więzienia św. Michała przy ul. Senackiej, wśród nich wielu przedstawicieli krakowskiej inteligencji. W 1945 roku szczątki ekshumowano i złożono w zbiorowej mogile na zapolu fortu. Na jego murach do dziś widać ślady kul.
Po wojnie fort był hotelem robotniczym dla ekip budujących Nową Hutę, a od lat 60. ulegał dewastacji: część wysadzono, wały splantowano, w części urządzono magazyny. Przełom przyniosły lata 90. XX wieku, gdy w forcie zaczął działać Młodzieżowy Dom Kultury Fort 49 „Krzesławice”. Prace konserwatorskie trwają do dziś.
Ciekawostka
W latach 1928-1939 na forcie stał maszt radiostacji nasłuchowej polskiego kontrwywiadu, która zbierała między innymi materiał do rozszyfrowania Enigmy.