Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i Świętego Wacława
Krakowskie Kościoły
Bazylika mniejsza rzymskokatolicka w dzielnicy Nowa Huta. Datowanie według OpenStreetMap: 1951 rok. Tytuł bazyliki mniejszej nadaje kościołom papież. Sanktuarium: Sanktuarium Krzyża Świętego. Zabytek wpisany do rejestru zabytków.
Historia
Cystersi osiedlili się w Mogile w 1222 roku, a trzy lata później ruszyła budowa kościoła. Ufundowali go dwaj kuzyni, Wisław i Iwo Odrowążowie, a poświęcono świątynię w 1266 roku. Ceglano-kamienna bazylika o trzech nawach, z transeptem, została zaplanowana na krzyż łaciński i utrzymana w romańsko-gotyckim stylu typowym dla cystersów. Przez stulecia cierpiała od pożarów i wojsk obcych. Barokowe sklepienie nawy głównej stanęło w 1720 roku, po pożarze z 1708, a w 1780 roku fasadę z kruchtą przebudowano zgodnie z planem Franciszka Moslera z Opawy.
Na przełomie XV i XVI wieku, za opata Erazma Ciołka, ściany pokryto tynkiem. W latach 1536-1538 mogilski cysters brat Stanisław Samostrzelnik wypełnił wnętrze malowidłami. Renowacja, prowadzona od końca XX wieku aż do 2021 roku, odsłoniła i odtworzyła sporą część jego polichromii oraz roślinnych ornamentów, a przy okazji częściowo przywróciła kościołowi surowszy, cysterski wygląd.
Dopiero od 1851 roku świątynia jest parafialna. Wcześniej służyła wyłącznie zakonnikom, a świeccy mogli wejść do środka tylko podczas największych uroczystości, kilka razy do roku. Obecnie to sanktuarium Krzyża Świętego, które 9 marca 1970 roku papież Paweł VI wyniósł do rangi bazyliki mniejszej. Jego centrum jest kaplica w lewym ramieniu transeptu. W pożarze w 1447 roku z wyposażenia kościoła uratował się tylko drewniany krzyż z tęczy, otaczany później czcią przez mieszkańców okolicy. Opat Wawrzyniec Goślicki przeniósł go w 1588 roku do kaplicy, w której krucyfiks pozostaje do dziś.
Ciekawostka
Gotycka figura Chrystusa na mogilskim krzyżu mierzy 192 cm i powstała z jednego kawałka wiązu. Nie wiadomo, kto ją wyrzeźbił ani kiedy trafiła na krzyż. W 1447 roku dodano do niej perizonium i perukę z ludzkich włosów.