Fort 49¼ „Grębałów”
Twierdza Kraków
Fort pancerny z lat 1897-1899, zaprojektowany przez Maurycego Brunnera; brał udział w walkach I wojny światowej, w tzw. pierwszej bitwie o Kraków. W latach 1919-1939 był elementem Obozu Warownego Kraków, a w czasie II wojny światowej Wehrmacht używał go jako magazynu. Od 1988 roku fort prowadzi Ognisko Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej Przyjaciel Konika, które organizuje rekreację konną i hipoterapię dla dzieci oraz upowszechnia dziedzictwo historyczne i przyrodnicze. W odrestaurowanym tradytorze mieści się ekspozycja dydaktyczna, a zwiedzanie jest możliwe w godzinach otwarcia obiektu. Wjazd od ul. Kocmyrzowskiej, przy pętli tramwajowej Wzgórza Krzesławickie.
Historia
Fort 49 ¼ „Grębałów” należy do późniejszej generacji umocnień Twierdzy Kraków. Zbudowano go w latach 1897-1899 jako fort pancerny, który miał zamykać wschodnie podejścia do miasta, czyli dolinę Wisły i trakt proszowicki. Cztery obrotowe wieże pancerne stały w koszarach, była też wieża obserwacyjna, a uzbrojenie uzupełniały armaty w kazamatach tradytora, czyli obronnej budowli chroniącej wejście od frontu, i około siedemnastu karabinów maszynowych. Załogę tworzyło pięciu oficerów, w tym lekarz, oraz 184 żołnierzy.
Fort przydał się w listopadzie 1914 roku, w pierwszej bitwie o Kraków, gdy wspierał austro-węgierskie przeciwnatarcie, które odrzuciło Rosjan za linię Nidy. W okresie międzywojennym wchodził w skład Obozu Warownego Kraków. W czasie II wojny światowej Niemcy użytkowali go najpierw jako magazyn, a później próbowali urządzić tu punkt oporu; w 1944 roku włączyli go do systemu umocnień wokół Krakowa zwanego linią Henryka. Po wojnie fort pozbawiono wież pancernych, a wilgoć zaczęła niszczyć mury.
Nowe życie przyniósł rok 1988, gdy fort przejęło Ognisko Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej „Przyjaciel Konika”. Działa tu szkółka jeździecka dla dzieci i młodzieży oraz hipoterapia dla niepełnosprawnych dzieci. Zachowały się oryginalne pancerne tarcze, drzwi i okiennice tradytora. W odnowionym tradytorze urządzono ekspozycję dydaktyczną i salę szkoleniową, a przy forcie odbywają się wykłady o czasach Twierdzy Kraków.
Ciekawostka
Tuż po odzyskaniu niepodległości, w 1918 roku, z fortu zdjęto część dział i użyto ich do uzbrojenia pospiesznie przygotowanych pociągów pancernych, które wyruszyły na odsiecz Polakom walczącym we Lwowie.