Fort 51 „Rajsko”
Twierdza Kraków
Jeden z fortów artyleryjskich Twierdzy Kraków, zbudowany w latach 1881-1884. Był jednym z największych fortów swej klasy w Austro-Węgrzech, a jego powierzchnia wynosi około 2600 metrów kwadratowych. Stoi na wzgórzu Rajsko, najwyższym w okolicy (349 m n.p.m.), będącym dobrym punktem obserwacyjnym; w pobliżu przebiega ul. Droga Rokadowa. W jego zespole dzieł obronnych były m.in. szańce IS-VII-3 i IS-VII-4, schron amunicyjny „Rajsko” oraz bateria FB 51a.
Historia
Fort 51 „Rajsko” zbudowano w latach 1881-1884 jako fort artyleryjski. To największy fort artyleryjski zewnętrznego pierścienia Twierdzy Kraków; nie zmieściłby się nawet na Rynku Głównym. Wzgórze Rajsko, na którym stoi, jest najwyższe w okolicy (349 m n.p.m.) i porośnięte lasem. Dawało dobry widok na okolicę, a sam fort widać z ponad 40 kilometrów. Dziś to najcenniejszy zespół zieleni twierdzy.
Fort wykonano z lanego betonu. W środku mieści się olbrzymi schron główny z dwiema sklepionymi salami prochowymi; jego ściany mają dwa metry grubości, a od góry chroni je pięciometrowa warstwa ziemi. Podstawą uzbrojenia była ciężka artyleria. Do zespołu obronnego należały też schron amunicyjny, bateria FB 51a oraz szańce piechoty, między innymi IS-VII-3 z lat 1887-1888, które osłaniały fort od południa.
W grudniu 1914 roku, 4 i 5 grudnia, załoga fortu wzięła czynny udział w obronie Krakowa przed atakującymi Rosjanami. Pod koniec niemieckiej okupacji bronili się w nim niemieccy żołnierze. Przez kilka dekad, od okresu międzywojennego, fort służył jako magazyn.
Ciekawostka
W 1909 roku wybuch prochowni na Woli Duchackiej sprawił, że fort pękł na pół.