Fort 52a „Jugowice”
Twierdza Kraków
Fort pancerny pomocniczy, znany też jako „Łapianka”, z lat 1896-1902 (według innych źródeł 1897-1898). Wzmacniał obronę południowej flanki twierdzy i dawał panowanie nad traktem wiedeńskim, dzisiejszą ulicą Zakopiańską; jego głównym uzbrojeniem były cztery wieże pancerne z armatami 8 cm. W ręce cywilne przeszedł w 1958 roku, gdy działał tu zakład produkcji win owocowych, co silnie zdewastowało budynek. Po renowacji w latach 2015-2019 od 2022 roku jest użytkowany jako Muzeum i Centrum Ruchu Harcerskiego w Krakowie, oddział Muzeum Krakowa.
Historia
Fort 52a, zwany Jugowicami lub Łapianką, należy do pierścienia fortów pancernych, które Austriacy wznosili wokół Krakowa pod koniec XIX wieku. Był jednym z czternastu podobnych fortów domykających zewnętrzny pierścień obrony miasta. Stanął przy trakcie wiedeńskim, czyli dzisiejszej ulicy Zakopiańskiej, i wzmacniał południową flankę twierdzy. Jego uzbrojenie stanowiły cztery wieże pancerne z armatami kalibru 8 cm. Nieopodal znajdowała się bateria artyleryjska do obrony dalekosiężnej.
W I wojnie światowej fort nie walczył. Po 1918 roku przejęło go Wojsko Polskie, a w czasie okupacji pozbawiono go nowoczesnego uzbrojenia. Później obiekt niszczał: mieścił zakład przetwórstwa owoców i wytwórnię win, a przystosowanie budynków do produkcji mocno zdewastowało fort i jego otoczenie.
O nowym życiu fortu przesądziły lokalizacja, układ i stan zachowania. W 2011 roku ogłoszono konkurs na koncepcję Centrum i Muzeum Ruchu Harcerskiego, a dwa lata później zwycięska pracownia dostała zlecenie na projekt remontu bloku koszarowo-bojowego. Renowacja trwała w latach 2015-2019, a w latach 2019-2022 dobudowano jeszcze nowy obiekt kubaturowy. Dziś w forcie działa Muzeum i Centrum Ruchu Harcerskiego, oddział Muzeum Krakowa, z salami konferencyjnymi, miejscami noclegowymi, polem biwakowym i miejscem na ognisko dla około 300 osób. Od lipca 2023 roku w jego wnętrzach można zobaczyć wystawę „Fort Jugowice. Dziedzictwo miejsca”, poświęconą historii południowych obszarów Krakowa i Twierdzy Kraków, jej architekturze oraz mieszkającym w niej żołnierzom austro-węgierskim.
Ciekawostka
Przy wejściu na wystawę stoi odtworzony fragment kamiennego płaszcza detonacyjnego. Taki płaszcz układano w wale ziemnym, żeby pociski wystrzelone w stronę fortu eksplodowały z dala od betonowej bryły. Najmłodszych gości po fortowych zakamarkach oprowadza kot Jacek.