Kościół pw. Świętego Grzegorza Wielkiego Papieża
Krakowskie Kościoły
Kościół rzymskokatolicki w dzielnicy Nowa Huta. Zabytek wpisany do rejestru zabytków.
Historia
Kościół św. Grzegorza Wielkiego stoi w Ruszczy, dziś części Nowej Huty, przy ulicy Jeziorko. Pierwszą, romańską świątynię przypisuje się Jaksie Gryficie, a najstarsza wzmianka o tej fundacji pochodzi z 1222 roku. Obecny gotycki budynek ufundował Wierzbięta z Branic, stolnik krakowski; wznoszono go w latach 1416-1420. Od 1417 roku aż do połowy XVIII wieku pełnił rolę kolegiaty.
Mury z cegły, miejscami ozdobione wzorem z zendrówek, nadają kościołowi obronny charakter. Prezbiterium ma dwa przęsła i sklepienie krzyżowo-żebrowe. Od wschodu, tam gdzie dawniej był Ogrójec i kaplica grobowa Badenich, w 1925 roku powstała według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza nowa zakrystia w formie rotundy. Przy północnej ścianie, na dawnym cmentarzu, znajduje się grobowiec Popielów, ostatnich właścicieli Ruszczy, a przy południowej - grobowiec Badenich, którzy byli tu wcześniej.
W barokowym ołtarzu głównym z pierwszej połowy XVII wieku umieszczono kopię rzymskiego wizerunku św. Grzegorza. Hebanowe tabernakulum z alabastrowymi kolumienkami pochodzi z około 1700 roku. Na lewo od ołtarza wmurowano płytę nagrobną fundatora: Wierzbięta z Branic ukazany został jako klęczący rycerz w zbroi, a u jego stóp widnieje tarcza z herbem Gryf. Unikatowe drewniane epitafium fundatora przechowuje dziś Muzeum Narodowe w Krakowie. Podczas gruntownej konserwacji w latach 2000-2005 na bocznej ścianie prezbiterium odsłonięto średniowieczny wizerunek uczty eucharystycznej. Resztę malowideł wykonał w latach 50. XX wieku Józef Dutkiewicz.
Ciekawostka
Po prawej stronie ołtarza wisi płyta z 1922 roku, upamiętniająca wizytę w kościele 11 września 1918 roku. Do świątyni przyjechał wówczas kardynał Adam Stefan Sapieha wraz z wizytatorem apostolskim Achille Rattim, późniejszym papieżem Piusem XI.