Kościół pw. Świętego Krzyża
Krakowskie Kościoły
Kościół rzymskokatolicki w dzielnicy Stare Miasto. Zabytek wpisany do rejestru zabytków.
Historia
Kościół Świętego Krzyża stoi na placu Świętego Ducha, tuż obok Teatru im. Juliusza Słowackiego, i uchodzi za jedną z najczystszych stylowo gotyckich budowli Krakowa. Według tradycji pierwszy, drewniany kościół ufundował w końcu XII wieku biskup Pełka. W 1244 roku biskup Jan Prandota osadził przy nim duchaków, którzy prowadzili tu szpital, a parafia już wtedy istniała. Dzieje świątyni na kolejne pięć i pół wieku związały się z tym zakonem i ze szpitalem Ducha Świętego.
Obecny, murowany kościół pochodzi z XIV wieku. Kamienne prezbiterium powstało na początku stulecia, może już około 1300 roku, a kwadratową ceglaną nawę ukończono w drugiej połowie wieku, na pewno nie później niż w 1420. W 1528 roku wielki pożar strawił wnętrze, a prawdopodobnie zawaliło się wtedy sklepienie prezbiterium, odbudowane do 1533. Kościół odnawiano w latach 1683-1684 i ponownie w latach 1896-1898. Po kasacie duchaków w 1783 roku opiekę nad parafią powierzono księżom diecezjalnym. Sąsiedni klasztor, szpital i kościół Ducha Świętego rozebrano w XIX wieku pod budowę teatru. Przetrwał kościół Świętego Krzyża oraz Dom pod Krzyżem.
Wnętrze zachwyca sklepieniem palmowym nawy, wspartym tylko na jednym centralnym filarze, który symbolizuje biblijne Drzewo Życia. Ściany pokrywają XIX-wieczne rekonstrukcje renesansowych malowideł z drugiej połowy XVI wieku. Oryginałów nie udało się uratować z powodu zawilgocenia, ale Stanisław Wyspiański skopiował je w skali 1:1, a jego kartony posłużyły Antoniemu Tuchowi do wykonania rekonstrukcji. Na wschodniej ścianie widnieje Zwierciadło Grzesznika, jedyne zachowane tego typu przedstawienie w polskim malarstwie. Kaplica św. Zofii była w 1442 roku kaplicą cechową krakowskich piekarzy. W kościele ślub z Elżbietą Szprotówną wziął w 1903 roku Wojciech Korfanty, a w kwietniu 1962 roku biskup Karol Wojtyła wygłosił tu rekolekcje dla artystów. Obok kościoła stoi wczesnogotycka kamienna plebania, najstarszy zachowany budynek mieszkalny w Krakowie.
Ciekawostka
Kiedy w 1886 roku rada miejska zdecydowała o rozbiórce sąsiedniego klasztoru i szpitala duchaków pod budowę teatru, protestował przeciw temu m.in. Jan Matejko. Po nieudanej obronie świątyni zrzekł się honorowego obywatelstwa Krakowa i zapowiedział, że nie będzie już wystawiać w mieście swoich obrazów.