Kościół św. Andrzeja
Krakowskie Kościoły
Jeden z najstarszych kościołów krakowskich, ok. 1079–1098.
Historia
Kościół św. Andrzeja należy do najstarszych budowli Krakowa i zachował do dziś romańską bryłę. Wzniesiono go w latach 1079-1098 z fundacji palatyna Sieciecha jako główną świątynię osady Okół. Pieczę nad nim sprawowali najpierw benedyktyni z Sieciechowa, później z Tyńca. Pierwotne wezwanie mogło brzmieć: św. Idziego.
To kościół o charakterze obronnym: dwuwieżowa bazylika z transeptem i prezbiterium zamkniętym apsydą, zbudowana z naprzemiennych warstw wapienia i piaskowca. W dolnej części fasady zachodniej są tylko otwory strzelnicze, a okna biforiów i triforium pojawiają się dopiero wyżej. Według Długosza w 1241 roku, gdy Mongołowie zdobywali Kraków, bronili się tu mieszkańcy Okołu. W 1243 roku Konrad Mazowiecki, walcząc o krakowski tron, otoczył świątynię fosą i wałem.
W 1320 roku kościół otrzymały klaryski, które wcześniej mieszkały w Grodzisku pod Skałą. Dla nich, z fundacji króla Władysława Łokietka, wzniesiono zabudowania klasztorne. Kościół kilkakrotnie padał ofiarą pożarów, ale jego zewnętrzny wygląd zmienił się niewiele: doszły barokowe hełmy wież i portal od północy. Natomiast w XVIII wieku gruntownie zbarokizowano wnętrze, a stiukową dekorację i polichromię miał tu wykonać Baltazar Fontana. W północnej wieży, na wysokości pierwszego piętra, zachował się wyryty w kamieniu podpis XII-wiecznego muratora. Wśród skarbów klasztoru wyróżnia się mozaikowy obraz Matki Bożej z przełomu XII i XIII wieku, wykonany w manierze bizantyńskiej.
Ciekawostka
W skarbcu klasztornym są najstarsze figurki jasełkowe, pochodzące z początku XIV wieku. Ofiarowała je prawdopodobnie Elżbieta, siostra króla Kazimierza Wielkiego.