Luneta Warszawska
Twierdza Kraków
Zabytkowy fort reditowy z lat 1850-1856 przy skrzyżowaniu ulicy Kamiennej i al. 29 Listopada, wpisany do rejestru zabytków. Chronił m.in. rogatkę Traktu Warszawskiego i był na owe czasy nowoczesnym fortem reditowym, początkowo wysuniętym przed linię fortyfikacji rdzenia jako typowa luneta. Po niwelacji bastionu IV w 1885 roku włączono go w ciąg obwałowań rdzenia i zmieniono jego oznaczenie na Bastion IVa. W okresie okupacji niemieckiej mieściło się tu więzienie gestapo, a do 1950 roku więzienie UB. Zachowaj powagę - to miejsce pamięci o więźniach.
Historia
Luneta Warszawska to najstarszy fort Twierdzy Kraków. Neogotycki w wyglądzie, miał ogniem dział osłaniać miasto od strony granicy rosyjskiej. Prace zakończono w 1856 roku i wtedy był to najsilniejszy element obronny całej twierdzy. Chronił między innymi rogatkę Traktu Warszawskiego, a jako typowa luneta stał wysunięty przed linię umocnień rdzenia, bo bronił dalekiego przedpola.
Gdy Kraków otaczały kolejne pierścienie fortów, położona blisko centrum Luneta straciła na znaczeniu. W 1885 roku zniwelowano bastion IV, a fort włączono w ciąg obwałowań rdzenia, obok nowego bastionu IVb, i przemianowano na Bastion IVa. Modernizowano go w latach 1888-1890, a od lat 90. XIX wieku pełnił funkcje magazynowe i chronił węzeł kolejowy oraz spedycję towarową twierdzy. Od 17 października 1907 roku budowano na jego lewym barku tradytor; w pełni wyposażony oddano do użytku 21 listopada 1908 roku, a koszt wyniósł 38 320 koron. Gdy do 1909 roku wyburzano wały i bastiony rdzenia, bastion IVa należał do tych, które zostawiono.
Fort jest dziś także miejscem pamięci. W czasie okupacji niemieckiej Gestapo przetrzymywało tu więźniów, a po wojnie, do 1950 roku, działało tu więzienie Urzędu Bezpieczeństwa, w którym zamykano żołnierzy polskiego podziemia. Na murach pozostały napisy świadczące o martyrologii tego miejsca; w 2010 roku zabezpieczono napisy w celi, którą nazywa się celą śmierci. Ekspertyza wykazała jednak, że nie ma dowodów na wykonywanie tu wyroków śmierci na żołnierzach powojennego podziemia. W czerwcu 2007 roku fort wpisano do rejestru zabytków, a w 2013 roku wyremontowano jego bramę.
Ciekawostka
Prace nad Lunetą ruszyły w 1849 roku, czyli jeszcze przed cesarską decyzją o budowie twierdzy, ogłoszoną 12 kwietnia 1850 roku. Dlatego uchodzi za najstarszy fort Twierdzy Kraków.